223
Dag kraai, gelukkig vlieg je rechts voorbij

Herfst, mooie herfst, zonnige herfst. Licht bewolkt en rond achten in de ochtend dertien graden bij zacht zuidzuidwestenwindje. Bij begin morgenwandeling komt voor lage zon en over huizen en tuinen heen een zwarte kraai ons tegemoet roeien. 'Kaa kaa kaaa!' vlerkt de zwarte vogel ons rechts voorbij.
'Dag kraai,' groet ik terug. 'Gelukkig vlieg je rechts voorbij.'
'Hoezo gelukkig?' vraag jij.
'Het is nu dertien over acht bij dertien celsius,' antwoord ik, 'en links passerende kraaien brengen ongeluk... Tenminste, dat geloofde men in de middeleeuwen.'
En dan hebben we het zo'n dertien mins over bijgeloof waar we - zeggen we - niet in geloven. Het is gezellig kletsen: over Frija, onze zwarte poes (genoemd naar de Germaanse godin van vuchtbaarheid, liefde en wellust), en over heksen, vampieren en kapotte ladders in jouw panty, tot een stelletje vlaamse gaaien Erpeltje begint uit te schelden.
'Klote gaaien!' mopper ik, 'nu zijn in 't halve moeras alle reeën kopschuw.'
'Kopschuw?' vraag jij. 'Wat een raar woord..., betekent zeker oplettend?'
'Nee, wantrouwig.' En dan hebben we opeens een ander onderwerp: ongewone woorden en hun betekenissen.

Het is vanmorgen fijn rustig lopen, op ons gemakje, klein eindje 't dorp uit en dan voorbij boeren- en tuindersveldjes de puinpaden op. We zijn helemaal alleen in stil moeras. Nee, toch niet, want reeën, hazen en vossen hebben zich verstopt en een fazanthaan begint in wilgenbosje te kokken. Erpeltje hoort het, spits zijn oren en rent over onlandwei op het geluid af. Voor hij 't bosje bereikt stopt het kokken.
'Hij zag Ep,' zeg ik.
'Ja,' antwoord jij, 'drom houdt i z'n snavel.'
'Tuurlijk,' weet ik, 'een haanfazant is niet gek.'
'Ow? Henfazanten wel dan?
'Tuurlijk die ook niet... Had je maar groen moeten worden, Ep.'

Om zeven over negen komen we thuis, met één gemaakte foto: oud beton- en golfplaten schuurtje door boer met ketting en hangslot afgesloten.
'Ach, dat vieze schuurtje... Weet je nog van toen we er in schuilden voor die dikke donderbui?' vraag jij.
'Ja, toen zat er nog geen slot op de wrakke deur.'
Je glimlacht en zegt: 'Nee, was het schuurtje open voor ons... Zeven over negen, zeven is het geluksgetal.'
'Ja,' smile ik terug, 'en het op drie na kleinste priemgetal.'
'Ach jij!..'

224
Terug van slapend werken uurtje moeras

Bij thuiskomst bloeit in voortuin voor herplante, groot gegroeide ex kerstmisbomen onze yucca blij uitbundig in miezerregentje.

225
Warme herfstwind over hei, ven, bos en pijpenstrootjes

226
Haar rode jas vloekte in het herfstbosbruin en -groen

Waar een man en een vrouw rondscharrelden in moerasbos en langs bramenslootkant, fotografeerde ik - na ergeren aan rode jas en schoppen en meppen van die andere vrouw - bloeiende braam in november. Plots kwam de man naar me toe en vroeg: 'Weet u wat geo cashen is?' 'Is dat niet de weg zoeken met een apparaatje waarin een routekaartje?' antwoordde ik, terwijl ik keek naar het apparaatje, soort groot zakcomputertje, in zijn hand. Daarop zei de man: 'Nou, niet helemaal. We kregen coördinaten op en zoeken een schat die hier ergens verborgen moet liggen. Moet hier in straal van ongeveer vijftien meter liggen, maar ga maar eens graven in deze braamstruiken.' Ik keek van het apparaatje naar de man en vroeg toen: 'Hoe duur is zo'n apparaatje?' We raakten in goed gesprek en ik werd een en ander gewaar over geo cashen en de daarvoor benodigde apparatuur. Volgens de man en vrouw kost nieuwe geo route apparatuur meer dan vijfhonderd euro voor alleen maar het apparaatje, maar 'wij hebben tweedehands via internet gekocht. Toch al meer dan driehonderd euro alles bij mekaar.'
De schat werd niet gevonden. Onder meer daarom blijf ik vertrouwen op zon en sterren en mijn oud padvinderskompas. Zakmes en camera bij me, en heel soms veldkijker en/of kompas, vind ik meer dan genoeg om mee te sjouwen.

Bolsterturf, vrijdag 4 november

227
Weilandautorodeo

Overeind komend van paddootjes knippen, zie ik iemand zitten aan venoever. Tussen de gele pijpenstrootjes is opeens een rond, blond hoofd, net een zoekplaatje. Kijkt het hoofd naar me? Zo'n beeld, zo'n gedachte, hoe verzin ik het? Dan, nieuwsgierig wat genaderd, zie ik ook een hondje, zie ik een keffertje - tot dan voor me onzichtbaar, want verborgen door hei en duizenden pijpenstrootjes. Het blonde hoofd verheft zich uit de ruigte. Een vrouw gaat spelen met haar hondje. Haar lachen, luid en helder over ven en hei en bunt, en het vrolijk hoog keffen van het hondje maken blij en vrolijk.

Uur later trekt luid, onrustig geloei mijn aandacht. Over wei tussen bos en parkeerplaats rijdt een blauwe terreinwagen achter kudde zwarte koeien aan. In de wagen mannen, allemaal gestoken in groene overal: chauffeur in 't groen, man in groen en met groot vangnet op de duozit, achter in de bak nog een paar groene mannen meer. De bestuurder probeert een koe af te zonderen van de kudde. Hij rijdt de koe alsmaar achterna, maakt rondjes rond het beest. Dat wordt na een tijdje moe, laat zich vangen door de bijrijder, krijgt de strop om haar nek. Wat publiek, zaterdagmiddagboswandelaars, applaudisseert. De groene mannen begeven zich naar kop en kont van de koe. Een minuut later rent ze naar haar kudde toe, en de kudde naar haar. Blij ontmoeten ze elkaar, terwijl de wagen met Brabantse cowboys de wei afscheurt.

Bolsterturf, zaterdag 5 november

228
Zonnige mensendrukke herfstmiddag in motorcrossbaanbos

Het fotograferen wilde niet lukken. Reeën zag ik niet en roze paddootjes op verkoolde boomstam - wat over is van stukken stam na padvinderskampvuur - blijken op monitor goeddeels wit. En vanavond/vannacht moet ik gaan werken: 'Verd..., welke gek bedacht dat de mens moet werken? En waarom toch wil ik werken? Met mensen...'

229
Gemiste ree-in-actiefoto

In boszoom langs strook nooit geoogste - ook niet alsnog te oogsten (fijn! heel goed! dit is mini, maar fantastisch faunabeheer, heren bosbeheerders!) - rog staat een reebok naar Fox te kijken. De hond is bezig met één of ander spoortje, ziet het ree niet, maar dan ziet het ree mij wel. Het kijkt me even aan en rent weg, diep de bleke bossen in. In zijn vlucht botst het bijna tegen een wegroetsjende houtsnip. Fox zit dan van je wef wef wef achter een konijn aan. Ik roep hem bij me.

Door gestage regen terug naar de parkeerplaats. Ik loop braaf over paden en paadjes, maar waad ook door zowat waterloze vennen. Fox struint liever door bos en ruigte. En dan, op nog geen tien mins van de pinda, zit hij opeens achter een ree aan. Hij deed het op in zelfde smalle strook rog, jaagt het na over wei. Ik schreeuw hem ook nu terug. Hij komt onmiddellijk, maar stoot weer op een ree, een bok. Die ziet in zijn vluchten voor Fox mij niet, stormt bijna tegen me op, stuift het regennatte bos in. 'Erpulllllll... Afffffffffff...' Als ik bij m'n hondje kom, krijgt hij van me een gedroogd varkensoor. Trots draagt hij het even later de pinda in.

En dan is het droog. Ik baal, haal de camera uit de kofferbak, loop een eindje terug het bos in en knip van louter teleurstelling om gemiste ree-in-actiefoto het glibberoppervlak van met paddo's begroeide boomstronk.

230
O, wat is het leven mooi als je niet aan klote dingen hoeft te denken en vrij mag zijn

Bolsterturf, dinsdag 8 november

231
Geen muis gevangen en geen ree gezien

Avondschemer. Druilregentje. Erpel en ik lopen over doodlopende puinweg. Ep snuffelt her en der en graaft naar muizen. Ik spied naar reeën in te droog moeras en op onlandweitjes. Eventjes slaan we af, ook doodlopend zijpuinpaadje in. Bij onlandwei keren we om. Terug naar 't hoofdpuinpad. We lopen het af tot aan de brede sloot. Dan weer omdraaien. Exact zelfde weg terug.

Geen muis gevangen en geen ree gezien.

Bolsterturf, woensdag 9 november

232
Blauwe reiger op groene maïsstoppel

Dikke laag doodgegaan kroos in sloot. Herfstzon tovert er walschaduw op. Wat verderop oogt de sloot gezonder, frisgroen met daartussen wolkjes in het water.

Waar week terug één paddenstoel pronkte in puinpadberm staan er nu twee. Dezelfde nog met achter hem een jonkie. Alsof paddenstoelen echt broertjes en zusjes kunnen zijn.

Bolsterturf, donderdag 10 november

233
Tussen hei en Philipscamping: waar boer en bosbeheerder eendrachtig werken

Ik weet, dat ik vandaag geen reeën zal ontmoeten. Wild krijgt rond keuterboerenbedrijf, grote camping en verharde weg door bos weinig rust. Bovendien houden koeien niet van reeën, maar toch... Je kan nooit weten, nietwaar? Hazen slapen graag langs wegen en pal achter boerderijen. Waarom reeën dan niet? Nu ik met Erpel hier naar toe gereden ben, gaan we de omgeving zeker nader verkennen, al is het maar om te genieten van het spoor van deze timberjack.
Met zicht op de vele vakantiehuisjes en -caravans van de camping, waarop in het recent verleden ook veel Polen - seizoenwerkers, gastarbeiders - woonden, struinen we door bosrand, langs weilandjes waarin  roodbonte koeien, geiten en een toom kippen. De koeien zijn campinghonden gewend. Ze storen zich niet in het minst aan Erpeltje, maar toch mag hij van mij de weiden niet onaangelijnd betreden.

Als ik erop ga letten, zie ik overal rontelom draad en prikkeldraad. Gelukkig was de bosbeheerder zo verstandig om aan een schuine berkenstam een bordje Opengesteld, maar u mag niet van de paden te laten spijkeren. (Kennelijk was wegens te weinig kap geen geld voor een degelijke, rechte paal beschikbaar.) Stel je voor dat iemand in korte broek of rok van het paadje gaat, struikelt over een tak en in prikkeldraad terecht komt. Loopt een bosbeheerder anno 2005 bij geen groen met witte letters-bordje immers alle kans om een letselschadeclaim wegens beschadigde billen aan zijn broek te krijgen.

Door perceel bos met veel met rode streep gemerkte bomen lopen we naar de pinda. Timberjack zal weer worden ingezet. Ik had liever dat men eens heel veel jonge bomen zou gaan planten, of op zijn minst de natuur hier met rust laten. Om kort te gaan: in dit stukje natuur werken boer en bosbeheerder eendrachtig met overmaat aan stront en gier, dreunende timberjacks en gillende cirkelzagen tussen stroom- en prikkeldraad aan een mooi oostelijk Noord-Brabant. Ode aan het oostbrabants natuurbeheer!

Bolsterturf, vrijdag 11 november

234
Na heerlijk slapen is het fijn rakken

Waar we parkeren speelt scoutingjeugd op groen weitje. Balspel. Erpeltje rent op de bal af, maar krijgt geen kans. Het jongetje dat ving, wil niet afgeven. Hij zit onder modderspatten en loopt op z'n sokken. 'Kijk toch eens!' lach jij, 'je zal zo eentje thuis krijgen.' 'Kreeg je toch?' 'Ja, maar da's lang geleden.' 'Ja, en de onze zijn meiden. Die zijn minder erg.' 'Minder erg? Hoezo?.. Helemaal niet! En...

Terwijl jij vertelt op lieflijk paadje tussen rog en bos, roept alsmaar een vogel: 'kri kri - kri kri - kliiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii'. Jij vraagt: 'Wat voor vogel is dat toch? Een buizerd?' 'Nee, een zwarte specht. Die heeft al het voorjaar in z'n kop.' Voor je antwoord geven kan, jaagt Erpel een ree uit het grijs en grauw geworden graan. 'Ep hierrrr!' 'Wat luistert hij toch goed naar je?' 'Yep, komt omdat ik veel met hem geoefend heb.' 'Welnee komt gewoon, omdat hij ouder en wijzer wordt.' 'Ja maar, ...

Net voor het eilandjesven rakt Ep onder hoge dennen achter een konijn aan. Het schiet een holletje in. We laten ons hondje maar even graven. 'Je kan niet alles verbieden, toch?' 'Nee, kan je niet.' 'Kom, lopen wij vast door. Het is al bijna vier uur. Ep komt zo wel. Niks dan boomwortels hier. Hij kan het niet pakken.' 'Goed, maar...

Het ven staat bijna droog. Nog nooit zagen we het zo leeg. 'Kijk,' wijs jij, 'allemaal reehoefjes op de bodem.' 'Ja, de reeën vinden hier bijna nergens meer water.'
Jij loopt op je bergschoenen naar het eilandje toe, zonder natte voeten te krijgen. Ik blijf achter in oeverruigte en roep je na: 'Ik ga bidden dat het een hele maand mag regenen.' 'Ben je nou helemaal gek geworden? Een hele maand??'
Als je terug bent - er zaten geen reeën, vossen of hazen op het eilandje - klinken vanuit richting Heeze geweerschoten. We ergeren ons er aan. 'Laffe klootzakken,' scheld ik. 'Scheld niet zo! Heeft geen zin.' '...

Als we staan te kijken naar verwegge torens van abdij en kerk, doet Ep een groot haas op uit nieuw, ongeveer maand geleden ingezaaid, grasland. 'Wef wef wef - wef wef wef - wef wef wef - wef', maakt hij zich druk. 'Nergens een mens te bekennen en geen prikkeldraad,' zeg ik, 'en aan 't knallen te horen is de jacht weer open.' 'Dit haas kan wel wat oefening gebruiken,' lach jij, 'laat Eppie maar ff.' 'Ja oké, hij jaagt het de bossen in... In de bossen mag niet worden gejaagd.' 'Ook niet door Erpeltjes?' '...

Bolsterturf, zaterdag 12 november

235
Kinderen en reeën in lawaaiige, mooie novemberzondag

Het is druk in 't bosselke, druk met mensen, met motorcrossers, mountainbikers, ruiters en amazones en wandelaars. Een gezinnetje: pa en ma en vier koters komen aanlawaaien, recht op 'n jong berkengroepje toe waarin - zo weet ik - graag reeën rusten. De ouders zijn in druk gesprek; de kinderen zitten elkaar achterna, gooien met eikels en spelen met stokken.

Ik ga zitten op de stomp van een ooit omgehakte boom, met zicht op weitje waarachter - zo weet ik ook - reewildwissel. Wanneer het gezinnetje aan de berkjes voorbijherried, de kleinste spruit begint te blèren, rennen er opeens een reegeit en haar kalf over het kaalgroen veldje, richting tegenoverliggende bosrand. Even blijven ze staan. De oude geit kijkt achterom naar pa en ma en ruziepruiten. Dan springen beiden af, rennen ze het smalle wisselpaadje op.

Mijn Foxie piept. Terwijl pa en ma mens hun kindertjes tot de orde roepen, hou ik Erpeltje bij me. Hij moest af gaan liggen, maar zag de reeën wel. Nu moet hij nog blijven liggen. Maar dan, als het weer stiller is rontelom, kindergejank is opgehouden, spreek ik het verlossende woord: 'Vrij.' Een bont raketje sprint naar bosrand toe en racet een eind de wildwissel af.

Bolsterturf, zondag 13 november

236
Roodborstje, ree uit prei en zwarte schapenwol aan dood boompje

Voorbij molshopen duiken we moerasgeboomte in. Heel even snuft Erpel aan een plots omhooggeschoten paddenstoel, een stinkzwam met kleverige, grauwbruine kop op witte steel. Paar dagen terug zag ik deze zwam nog niet. Misschien zal hij morgen al weer verdwenen zijn, steekt de witte steel dan niet maar af tegen groen van mos en lichter groen van varen, ook niet meer tegen het bruin en grauw van afgevallen blad en eigen stinkzwamkop.

Plots boort witte zon door nevelsluier, worden aan moerasrand gele maïs en groene eiken beter zichtbaar. Zo dorgeel de nog niet geoogste maïs, zo kurkdroog het moeras, maar zo zomers groen dit eikenblad, zo laat in 't najaar nog, donker eikenherfstgroen, donkerder, dieper groen dan grasgroen.
Het weigras voor de eik is vrij lang, hoewel paar weken terug deze wei voor de derde of vierde keer dit jaar gemaaid werd. Te gek gewoon, valt me op, hoe snel novembergras nog groeien wil.

Tegenover maïs en eiken rommelen mezen, merels, roodborstjes en nog meer klein grut in moerasrand. Een roodborstje zit op een tak, zo'n meter of tien van me af. Als het ziet dat ik naar 'm kijk, draait het Fox, die dan braaf naast me zit, en mij de rug toe. Wanneer ik zachtjes fluit, wordt het nieuwsgierig, gluurt het over z'n schoudertje. Als ik nog 'ns fluit, hipt het om. Te mooi gewoon, dat rode borstje dat op foto nooit vuurrood wezen wil. Als Erpel begint te piepen - hij haat wachten - vliegt het weg.

Na ontmoeting met brutale roodborst, hangt vijftig meter verderop een dot zwarte schapenvacht aan doodgegaan reebokveegboompje. Witte neveldroppen op de zwarte, niet meer vette wol. Wind en zon en regen ontvetten in die mate, dat dauw-, nevel- en regendroppen blijven hangen aan schapenhaar. Erpel toont geen belangstelling: dit oud stukje vacht geeft geen schapengeur meer af.

Tien meter bezijden modderpad - doorgaande zandweg tussen moeras, bosjes en maïsakker - wijst Erpel in een bosje aan waar een ree rustte, waarschijnlijk ook sliep. Reeprentjes staan afgedrukt in de bosbodem, ook in het leger waarin dit dier lag. Reerustplaats temidden van landbouwplastic. De droge sloot, op de kant waarvan het reeënbed, ligt vol rotzooi. Wat boeren toch allemaal achterlaten in het veld!
Ep is opgewonden, hij speurt rontelom het leger, wil het ree achterna. De eigenaar of eigenaresse van deze schoongekrabde plek, van dit bed moet nog maar pas geleden vertrokken zijn. Ik doe m'n camera en kijker in de draagtassen en lijn m'n hondje aan. En dan gaan we speuren, dat wil zeggen: Ep speurt en ik maan hem voortdurend om dat rustig en langzaam te doen. We verlaten het bosje. Ep met z'n natte neusje zowat aan de grond. We steken de zwarte zandweg, waarin duidelijk reeprenten afgedrukt, over. Vervolgens gaan we langs een grote, brede sloot, daarna over een wei en dan over een stuk aardappelland - kaal, want de boer oogste - tot aan een perceeltje prei. Ik kijk eens om me heen. Nergens een mens te bekennen. We betreden het preiakkertje. En dan rijst opeens een reebok. Ik geniet van zijn snelle ren. En ik hoor, boven verkeerslawaai van nabije snelweg uit, het luide ruisen, het snelle ritsen van vluchtend ree uit prei. De bok - bok, want hij heeft geen schortje onder het korte staartje - verdwijnt in ander bosje dan waaruit hij kwam. 'Ep Braafffffffff. Je bent geweldig!.. Kom, gaan we naar huis. Krijg je een gevulde koek.'

Bolsterturf, maandag 14 november

237
Koeien, stinkzwam en gedichten in novemberregen

In druilregenmorgen uurtje met Erpel struinen door bos en moeras. Honderd meter breed graspad in met de pinda, daar waar zwarte merrie en haar veulen lopen. Vervolgens te voet door tipjes bos en langs sloot tussen bos en wei. Koeien loeien. Ze zijn nat en hebben het koud. Hun klagen doet me pijn. Deze beesten kunnen nergens schuilen gelijk het wild dat wel kan. Ze zijn gevangen tussen prikkeldraad en staan alsmaar in de kille regen. En 's zomers in brandend hete zon. Waarom toch kan bordjes plaatsende overheid niet in elke wei 'n onderkomentje voor vee ordonneren? Dat lijkt me gezonder dan goedvinden dat koebeesten dag en nacht op stal mogen staan. Overheid en boeren: beiden hebben te vaak te weinig gevoel voor het wel en wee van vee, vind ik.

Bolsterturf, dinsdag 15 november

238
Wie weet maakt ons nageslacht er nog 'ns parfum van

'Moeten we dus zondagmiddag naar de bouwlanden bij de Leenderstrijpse hei.'
Je bent allergisch voor het woordje moeten, maar antwoordt: 'Ja, is goed... Gaan we dan ook langs de monniken?'
'Ja tuurlijk..., maar ik weet niet of de trappisttap 't hele jaar door open is.'
'We zien wel, ik moet me nu haasten. Ben naar L. Die belde me net. ...'
'Is goed... Kom Erpel, gaan wij ff naar 't moeras.'

Morgenland

steeds hogere huizen
allen van spiegelglas
binnen en buiten buizen
consciëntieus waterpas

met krachten bekorst
onzichtbare ketens
veel bloed op getallen gemorst
maar niet één lijk belast het geweten

zonder mij zal zij nooit meer
zo bekoorlijk zijn als ik haar droomde
de slordige aarde waarop ik woonde
gaat volmaakt geordend te loor

Bolsterturf, woensdag 16 november

239
Boer is langs geweest en blauwe reiger schreeuwt door regenlucht

Vanuit moeras zicht op jong bosje, waarin reeën graag toeven. Ze maken hun legers in het gevallen berkenblad, ze herkauwen en slapen tussen de dunne witte stammetjes. Mooi gezicht, dat ronde bosje met lager en lichter berkengroen voor grote, hoge, donkere eiken en sparren. 'Nee Fox, ik weet niet zeker of ze daar zijn... We blijven in 't moeras. Ook reeën mogen rustig slapen, toch?'

Waar moeraseiken omwaaien ontstaan poelen, kleine meertjes, gauw genoeg gevuld met plantjes, kevertjes en kikkers. Donker het poelwater onder bewolkte hemel, maar bij even zonneschijn zie ik bruine strepen ijzeroer, ophoping van roestende deeltjes. Waar grondwater aan de oppervlakte komt, waar kwel is, komt met dat kwelwater ijzeroer naar de oppervlakte. Het ijzer in dit oer raakt in contact met zuurstof, slaat daardoor neer, oxideert, roest. Zo vormen zich kleine klontjes roestend ijzer. Door roest kleurt poelwater bruin. (IJzeroer kan ook ontstaan doordat slootjes of beekjes regelmatig overstromen. Dat is in dit moeras niet aan de orde, want boeren haten te volle sloten.)

Her en der langs puinpad schieten stinkzwammen uit de grond. Ook de, inmiddels weer een dag ouder geworden, stinkzwam onder bemoste stam is er nog. Meestal staan stinkzwammen fier rechtop. Sommigen zijn liever krom en kijken met open mondje naar opzij.

Bij kale wei vernielden tractorsporen reeprenten. Boer is langs geweest. Zijn dikbilbeesten kregen hooi. Gretig snoepen de jonge koeien van het dode, gele gras. Soms loeien ze, lang en hard en klaaglijk: klooooote boer, wat heb ik het koud!

Naar 't noorden toe 'n blauwe reiger en koeien onder dreigend donkerblauw. De zon schijnt op een mast en op wat witte stippen in het blauw. Kokmeeuwen? Een blauwe reiger schreeuwt door regenlucht.

Als ik, weer thuis, na het typen van de zin 'Een blauwe reiger schreeuwt door regenlucht' naar buiten kijk, landt 'n grote, blauwe vogel op het buurdak. Een stille reiger. Een paar tellen blijft hij zitten. Net lang genoeg om hem of haar door ruit heen te knippen.

Bolsterturf, donderdag 17 november

240
Bevroren sterrenschot: blauwwitte edelsteen

Inmiddels minstens vier dagen oude stinkzwam overleefde nachtvorst. Hij staat beschut tegen wind, regen en vrieskou, onder omver gewaaide, langzaam dood gegane berk. Zijn buur is een varen. De varen is hard en stijf, bevroren; de top van de zwam voelt kleverig aan, als gisteren, eergisteren, als de dag toen ik hem vond.

Ik loop puinpad af, klim over doodgaande omgewaaide eik en sta voor sloot te kijken naar reewild op onland. De sloot is breed en bevat niet bevroren oerig water.
Ik wil foto's maken, maar er staan bomen in de weg. En afgehakte takken liggen aan onlandrand. Te overbruggen afstand is te groot. Toch richt ik m'n camera en druk af. Waarom wil ik reewild altijd groot en duidelijk op foto?

Ik sta te kijken naar bevroren klonten op slootkant: sterrenschot: reigerkits of bunzingbraaksel. Ik hou 't op reiger, want het ligt rontelom. Een bunzing heeft minder lange nek en poten, kitst meer nauw plaatselijk.

Sterrenschot, witte gelei, drilpuddingachtig spul, eierstokken van vrouwtjeskikkers (sufferd! mannetjeskikkers hebben geen eierstokken).
Sterrenschot, het heeft geen waarde, maar bevroren is het als blauwwitte edelsteen: diamant.

241
Novembernevel, novemberrijp

Ik kom voorbij een laagje ijs op badkuipwater. Water bedoeld voor schapen. Ik duw met mijn handen het dunne vlies kapot. Opeens zet Ep aan, stuift hij weg, zandpad op. Twee reeën vluchten . Eentje gaat naar rechts. Die duikt het moeras in. Het ander rent over wei, naar verre bosrand toe. 't Is sneller dan Ep, veel sneller. Ik lach en laat Ep rakken. Ik zag de reeën niet bijtijds, lette niet op, stopte camera in tas, stond te dromen van zomer en vrouw in buitenbad.

Bij kale, witte wei, waar gister nog dikbiljongbeesten klaaglijk loeiden, is het nu winters stil. Eindelijk bracht een boer zijn vee naar huis, of slachthuis. Mensen en wild en vee. Eten en gegeten worden. Ethiek en moraal. Ik eet vlees, ben er niet gelukkig mee. Als Erpel een reeleger op slootwal langs preiakker aanwijst, vergeet ik te peinzen en spied de omgeving af.

En dan glimlach ik. Naast zandpad, waarop pinda geparkeerd, loopt een ree in wei. Het wandelt naar een slootje. Ik kijk, wacht tot 't wit kontje verdwijnt.

Bolsterturf, zaterdag 19 november

242
Kijk, de zon gaat onder boven België

In heidewei rond schaapskooi met bont pannendak groeien meer paddenstoelen dan in de boerenweiden. Mooi gezicht, dat grote roodbonte schuurdak; mooi gezicht die bruine paddohoedjes op hoge steel. Schapen zijn nergens te zien of te horen.

Al lopend en kletsend raken we - als meestal - ver van de gebaande mensenpaden. We proberen te lezen wat ooit op een helft van een aan een berkenboom gespijkerd bordje stond gedrukt: verboden? toegang niet?

We gaan door akkers en weiden en klimmen over prikkeldraad. En dan lopen we zomaar tegen een u-vormig vennetje aan. Dat ligt verscholen tussen hei en bunt en allerhande struikgewas. Op kop ervan een maïsakker. Naar achter toe verliest het zich in soortement moerasonland. Een paar houtduiven kleppen weg uit hoge berken in de u. Daarna is het weer zalig stil en rustig. Zo mooi, te mooi voor Nederland haast.

We tellen ontiegelijk veel reehoefjes in akkers en zandpaden, maar zien maar één ree. Te veel volk vanmiddag, te veel mensen op de paden. Dat éne ree hoorde en zag ons aankomen. Het sprong over sloot bosrandruigte in. Als je kletst, zie je weinig reeën, maar geeft niet. Kletsen is fijn.
Bij gebrek aan ree moet een verre z ilverreiger - die stond toch zo verloren langs sloot tussen bos en maïsstoppel - op de foto.

'Zie je die man?' 'Waar?' 'Daar!' Waar de grote heide begint loopt een man in eenzaamheid door avondschemer over wei en akker. Door de kijker wordt hij groter en duidelijker. 'Kijk daar..., helemaal rechts. Zie je hem nu?' 'Ja, nu zie ik hem... Is hij een Belg?' 'Een Belg? Weet ik niet... Het is nog ver naar de Achelse kluis.' 'Hè nee, ik heb nu geen zin in bier.' 'Gaan we toch fijn naar huis. Eerst rosé en daarna port?' 'Zuiplap ben je!'

De zandweg lijkt lang, is lang, maar er hipt een winterkoninkje door berkentakken. Die maakt om zo te zeggen het lange pad wat korter. Het koninkje gepasseerd schreeuwen twee blauwe reigers over ons heen. We waren ze na en zoeken de lucht af naar meer vogels, naar plevieren en eenden en ganzen. Die zien we niet, maar vanuit het noorden komt een kluwen trekvogeltjes aan, zo beweeglijk, zo dicht opeen kringend, zo vleugeltjesrap. En in een eikenbosje krassen zwarte kraaien naar elkaar. Ze schreeuwen bijna net zo lelijk als de reigers. 'Wat zijn die kraaien toch onrustig!' 'Ja, ze hebben een hekel aan Fox.' 'Doe niet zo mal!' 'Helemaal niet mal... Kijk, de zon gaat onder boven België.'

Bolsterturf, zondag 20 november

243
Klote voorval: Erpel vangt fazant

Tegen donker met Erpel naar het moeras. Het is er stil en rustig. Alleen een paar koolmezen rumoeren wat. Erpel zit naast me als ik de stinkzwam - die is inmiddels minstens een week oud - op de foto zet. Wanneer ik ook de kleine, geelbruine paddootjes in het mos, op de berkenstam boven de stinkzwam, wil fotograferen, vergeet ik op te letten. Plots stuiven vijftig meter verderop fazanten uit rietkraag omhoog. Erpel is ongemerkt over een sloot gesprongen en jaagt de hoenders uit het riet. Minstens zeven fazanten snorren naar alle kanten weg.
Ik laat Eppie maar even, kan geen kwaad immers, fazanten kunnen vliegen. Maar dan komt m'n vriendje niet terug. Na een minuut of wat word ik ongerust, roep en fluit ik hem. Geen reactie. Het blijft stil, akelig stil. m'n hondje komt niet opdagen. Ik vergeet de kleine paddootjes en spring over, nee, in ietsje te brede sloot, loop vervolgens met natte sokken en broekspijpen de rietkraag in. Niets te zien of te horen. Dan begin ik te schreeuwen en te brullen: 'Erpulllllllllllll... hierrrrrrrrrrrrr...', me zorgen te maken ook. Klote, machteloos gevoel. Misschien is m'n hond in een strik gelopen? Wie weet in een put gevallen?
Na zowat een kwartier komt Ep eindelijk terug. Hij gedraagt zich vreemd, is bang op z'n donder te krijgen. Dan zie ik bloed aan z'n snoet. Het blijkt vers, maar is niet van hemzelf.
Erpel wil duidelijk terug naar vanwaar hij kwam. Ik lijn hem aan en volg hem door dichte moerasvegetatie. Ik haal mijn handen open aan een braam en stoot mijn hoofd flink tegen een wilgentak. En dan ligt daar een fazanthaan. Ep begint onmiddellijk aan de vogel te plukken. Dat deed hij zo te zien daarnet ook al. Rontelom liggen veren. De fazant kijkt me aan. Hij is niet dood. Zonder aarzelen draai ik hem de nek om. Hij was niet meer te redden. Ep had hem teveel toegetakeld.
Als ik de dode fazant onderzoek, vind ik niets wat er op wijst dat hij niet kon vliegen. Toch moet hij rennend zijn gevlucht, want de plaats waar Ep hem vond of ving is dikke honderd meter van de rietkraag verwijderd. Ja, deze haan probeerde te voet te vluchten, moet wel, maar had geen schijn van kans tegen Erpel.
Ik praat heel streng tegen Erpel, pak hem bij zijn nekvel en mopper en schreeuw tegen hem: 'Dit voorval had niet mogen gebeuren!.. Ik baal er flink van!' maar ik weet dat wanneer ik had opgelet, deze fazant nog zou leven. Tot hij door havik, bunzing of vos zou zijn gevangen, dat wel, troost ik dom mezelf.
Erpel krijgt flink moppers. 'Potverdorie! Afff is Afff!.. Begrepen?.. Dit flik je me niet meer!'
Op Eps duvel spelen zal niet helpen. Ik heb geen keus, zeg tegen hem: 'Je  gaat voortaan meer en vaker aan de lijn. Wat jij deed is onnodige dierenmishandeling. Je krijgt toch zeker thuis voldoende te eten?' Ja, Erpel gaat meer aan de lijn. Dat zal zeker gebeuren. Ik wil niet dat hij een killer wordt, maar ik weet: niet Erpel, ik zit fout. Daarom mag Ep voor naar huis toe gaan nog heel even afscheid nemen van de fazant. Ik maak vlug foto's en daarna hang ik de dode haan langs wildwissel aan rand van onlandwei in vork van lage wilgentak. Op die plek zal kraai, vos of bunzing hem zeker vinden.

Bolsterturf, maandag 21 november

244
In avondschemer ver weg snel overstekend reewild

Bolsterturf, dinsdag 22 november

245
Grillig getekende bloem in dood en levend kroos

G rillig getekende bloem in dood en levend kroos.
Ik vraag me af: wie is de kunstenaar? Waterrat of watervogel?

Bolsterturf, woensdag, 23 november

246
Iedereen gaat wel 'ns in de fout

Bolsterturf, donderdag 24 november

247
Als je waarschuwt: 'Een ree!' heb ik de camera op macro

Bolsterturf, vrijdag 25 november

248
Graven naar muizen die je niet mag doden

Witte vlokken vallen rontelom. Mijn kop wordt nat, mijn brillenglazen ook. Het deert me niet, want fijn om zomaar in witte wereld wat rond te kijken: kijken naar sneeuwlucht waardoor een grote blauwe reiger flapt; kijken naar witte bodem met diersporen, sporen die nu worden uitgewist. Maar vanavond en vannacht zullen vos en ree en haas en konijn hun voeten weer zetten in het koude wit. Ik hoop, dat het zal blijven sneeuwen tot zes uur in de morgen.

Eind novembersneeuw en veel bladeren nog aan de bomen. Ze zeggen, dat er een strenge winter komt als de bomen vergeten blad te laten vallen. Of dat waar is?

Beschut door berkenstam gedijt 'mijn' inmiddels zo'n twee weken oude stinkzwam. Het mos boven zijn hoofd is groen als altijd, maar zijn buurlui Varen zijn bezweken onder sneeuwlast. Die liggen onzichtbaar onder 't wit. Toch is de langzaam witter wordende zwam niet alleen in dit nu sneeuwmoeras. Er is het groene mos en er zijn de geelbruine mini paddootjes in dat mos. En een vos kwam even op visite. Diens pootafdrukjes staan in keurig rechte lijn een meter voor de zwam langs. Erpel ruikt niet aan de zwam, wel aan het vossenspoor. Dan gaat hij naar muizen die hij niet mag doden graven.

Bolsterturf, zaterdag 26 november

249
De iglo staat leeg en de sneeuwman heeft geen oren

Dan - dwaze hond - rent Fox over aspergerillen, dan weer rolt hij in konijnenpootjes in sneeuw. Daar heeft hij zijn lol aan. Ik weet niet beter dan waar te nemen hoe tractorsporen met sneeuwwater worden gevuld.

Donkeravond. Leeg winters verlaten de witte akkers tegen 't dorp aan. Alle kinderen zijn naar huis. Hun iglo staat leeg en de sneeuwman heeft geen oren, hoort de kerkklok niet luiden.

Bolsterturf, zondag 27 november

250
Ruigte waarin ik zelfs een ree niet vinden kan

Dooisneeuw, smeltsneeuw. In het bijna drooggevallen eilandjesven ligt weer een echt eilandje. Sneeuw weegt. Sneeuw is zwaar. Er vielen tonnen, tonnen sneeuw, zware last op kruinen. Te veel gewicht soms: takken braken af, op breukvlakken hout witter dan sneeuw.

Ver weg een ree aan bosrand. Voorzichtig naderen man en hond. Dan buigt het pad naar links. Nog dik 100m en dan... 'Nee Fox, we laten het ree gerust. Kom mee terug.' Op de foto zijn er thuis twee reeën.

Op weg terug naar parkeerplaats met pinda snuft Fox in hazenvoeten. Hij volgt ze de bosrand in en vindt het haas in hoge ruigte, ruigte waarin ik zelfs een ree niet vinden kan.

Bolsterturf, maandag 28 november

251
Nergens nergens beschutting, niet bij dag en niet bij nacht

Een droeve aanblik: het roggeakkertje aan bosrand dat van de zomer goudgeel straalde, dat me fascineert, biotoop voor reeën, hazen, spinnen, kevers, winterkoninkjes en muizen. Terwijl Erpel snuft en speurt en graaft naar de laatsten - hij heeft er schik in als ze wegrennen om zich opnieuw te verstoppen - probeer ik een winterkoninkje te fotograferen. 't Klein ding wil maar niet stil zitten, en 't is bijna niet te vinden, niet te zien in ruigte van brandnetels, rottende rog en bosrandruigte, en al helemaal niet te ontdekken door het zoekvenstertje van de camera. Het zit nooit 'ns stil, dit koninkje! Wel een kwartier volg ik het. 't Hipt en 't vliegt en 't klimt en 't klautert. Het gaat van geknakte, grauwe roggeaar naar braambos, van braambos naar brandnetelbosje, van netelbosje naar wirwar dooie takken, van dooie takken weer naar roggeaar, en zo alsmaar door. Meestentijds zie ik het helemaal niet. Uit pure wanhoop knip ik lukraak met ultra zoom maar een keer of vijf de plek waar het wel ongeveer zal zitten.
En ach, als een houtsnip voor mijn voeten wegroetst fotografeer ik geen houtsnip, maar enkel rotte rog.

B ruine schimmen tussen verwegge bomen blijken jonge Schotse hooglanders. De beesten dollen wat met mekaar in natte sneeuw en modder. Ze bonken tegen elkaars horens. Foxje raakt er opgewonden van.

Na m'n afscheid van man met fiets, lopen er wat later zomaar twee mannen in het veld. Ze duiken telkens een sloot in. Ik kan hun aanwezigheid niet duiden, tot ik een auto met opschrift: www.rivm.nl in boszoom zie staan. Binnenkort zal ik maar 'ns in betreffende sloot gaan neuzen.

In het besef dat na man met fiets en na werknemers RIVM geen hazen en reeën, laat staan vossen, op de akkers en weiden te zien zullen zijn, loop ik naar het eilandjesven. Een stukkie van maar tien mins. En dan zie ik in een berkenboompje op het eilandje een vogel zitten. Een duif? Nee, daarvoor is hij te klein. En hij heeft een lange staart. Gelukkig heb ik laarzen aan. Voorzichtig waad ik richting vogel. Na een meter of twintig waden en drie keer knippen, vliegt de vogel weg. Erpel blaft me toe als ik terug kom uit het ven. Half bevroren sneeuwwater vind hij toch echt te kou voor aan z'n buik. 'Klauwier..., klapekster,' zeg ik tegen hem. 'Wef wef wrefff,' is het blije antwoord.

Maar o lieflijkheid, op weg terug naar de parkeerplaats is er tegen vieren opeens de zon. Lage zon, dat wel. Hij komt niet eens boven de bomen uit, de bomen die ik twee keer zie. Zo mooi, zonneschijn op boszoom; zo mooi, spiegelbeeld van bomen in water van eivormig ven.
Dan, kwart over vier en even verderop, staan de zwarte koeien bij ex-boerderij te wachten op hun verzorger. Ze hebben honger, want niks te vreten. En nergens nergens vinden ze beschutting, niet bij dag en niet bij nacht.

Bolsterturf, dinsdag 29 november

252
Reeën rusten 's nachts daar waar ze bij daglicht nauwelijks durven komen

De stinkzwam (Phallus impudicus) is er ook nog. Fier schuin omhoog gericht staat hij in de humus, eenzaam, alleen, schoon hij helemaal niet stinkt.

Erpel is druk met 't snuffen in r eelegers langs sloot in boswalluwte. Van reebedden naar weg is nog geen honderd meter. 's Nachts, als bijna alle mensen slapen, rusten en herkauwen reeën vaak dicht bij huizen en wegen. Of ze dan ook de ogen toedoen weet ik niet. 'k Denk van wel.
Terwijl Ep snuffelt lawaaien auto's en tractoren over de dichtbije smalle asfaltweg, waaraan boerderijen en tot landhuizen omgetoverde ex-boerderijen. Een jonge boer hamert in zijn schuur. De boerin harkt blad bij mekaar, haar kleuter huilt en hun honden gaan te keer als het rood postautootje stopt. Boerin roept, boer brult, kind blèrt, honden zwijgen. De bode kan nu veilig de post bezorgen.
Ja, hier is de dag voor mens en hond, de nacht voor haas, vos en ree. Helaas, als maan en sterren aan de hemel staan, zijn er toch vaak ook nog stropers, wilddieven wakker. Die mannen hebben auto's, kogels en geweren. Ze vangen het wild in helle koplamplichten. Ze schieten vanuit hun auto's op weerloze, argeloze dieren. Waarom doen ze dat? Domme vraag. Betere vraag is, vind ik: Waarom zouden ze het laten?
Feiten zijn:
1. Stropers hebben meer lef en zijn minder laf dan notabelen met duurbetaalde vergunningen, jachthuurcontracten en jachtakten.
2. 's Nachts surveilleert de politie met maar één autootje waarin maar twee agenten.
3. Zowel bij maanlicht als in donkere nachten liggen de sbb bekeurkneuzen plat IN BED.

Bolsterturf, woensdag 30 november